Πολλές φορές σε αρκετές πτυχές της ανθρώπινης δραστηριότητας υπάρχει η τάση για έμφαση και προσοχή σε λεπτομέρειες, σε βάρος μιας καλής γνώσης βασικών στοιχείων ενός αντικειμένου, μιας τέχνης και γενικότερα μιας συγκεκριμένης "δουλειάς". Ο Προσκοπισμός δε μπορεί να αποτελεί εξαίρεση, έτσι θα επιχειρηθεί στα επόμενα μια αναφορά σε μερικά βασικά θεμελιώδη ίσως στοιχεία του Προσκοπισμού σε μια προσπάθεια να θυμηθούμε ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε και πού πηγαίνουμε, ή πού θέλουμε να πάμε.

Περί Αρχών
Ο Προσκοπισμός γεννήθηκε ως ιδέα μετά από την πολιορκία του Μέιφκινγκ, από την οποία βγήκε νικητής ο Μπέιντεν-Πάουελ έχοντας χρησιμοποιήσει στις βοηθητικές υπηρεσίες των μετόπισθεν (αγγελιοφόροι, τραυματιοφορείς κλπ.) παιδιά της προεφηβικής ηλικίας. Αξιοποιώντας την εμπειρία του από την εφαρμογή αυτής της λύσης ανάγκης, έγραψε αργότερα μια σειρά από βιβλία με σημαντικότερο το "Προσκοπισμός για Παιδιά". Η συνέχεια είναι λίγο-πολύ γνωστή: τα ίδια τα παιδιά υποδέχθηκαν θερμά το βιβλίο αυτό και εφάρμοσαν το περιεχόμενό του, και έτσι σε λίγο χρονικό διάστημα είχε δημιουργηθεί στη Μεγάλη Βρετανία αυτό που σήμερα ονομάζουμε Προσκοπική Κίνηση.
Είναι γνωστό ότι ο Προσκοπισμός βασίζεται σε ορισμένες Θεμελιώδεις Αρχές τις οποίες τα μέλη του προσπαθούν να τηρούν έχοντας δώσει την Προσκοπική Υπόσχεση και δεχόμενα έναν ηθικό κώδικα, τον Προσκοπικό Νόμο. Από τις πρώτες κιόλας ημέρες της Κίνησης οι Αρχές αυτές αποτέλεσαν και συνεχίζουν να αποτελούν το σημείο αναφοράς κάθε δραστηριότητας, κάθε πτυχής της ζωής μέσα στην Κίνηση. Επίσης, είναι γνωστό ότι πηγές αυτών των Αρχών αποτέλεσαν οι απόψεις του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη περί της διαπαιδαγώγησης των νέων, η Χριστιανική Διδασκαλία καθώς και ο Δυτικο-ευρωπαϊκός Πολιτισμός μέσα από τις απόψεις παιδαγωγών όπως ο Ραμπελαί, ο Λόκ, ο Μονταίν, ο Ρουσό, ο Ντεκρολύ κ.ά.. [1]
Παρ' όλα αυτά, από κάποιους έχει εκφραστεί κατά καιρούς η άποψη ότι οι Αρχές δε συνόδευαν από την αρχή την Προσκοπική Κίνηση, ούτε ο Ιδρυτής της είχε κατά νου τα έργα του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη ήτων παιδαγωγών της εποχής του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Αντίθετα, πιστεύουν ότι "όλα αυτά" εμφανίστηκαν μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, οπότε και οι Πρόσκοποι της εποχής συνειδητοποίησαν ότι αρκετοί σύντροφοί τους σκοτώθηκαν στα πεδία των μαχών ή αλλού. Κάποιοι άλλοι διατυπώνουν την άποψη ότι ο Μπέιντεν-Πάουελ ήταν ένας στυγνός ιμπεριαλιστής, ένας άκαμπτος στρατοκράτης με ρατσιστικές αντιλήψεις που υπηρετούσε τα συμφέροντα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας της εποχής του. [2]
Κάποιος με περιορισμένες γνώσεις γύρω από το θέμα πιθανόν να πειθόταν εύκολα για το ορθό των παραπάνω απόψεων. Μια προσεκτικότερη ματιά, όμως, στα γεγονότα και στη διαδοχή τους, καθώς και στα γραπτά κείμενα που σχετίζονται με την πρώτη περίοδο του Προσκοπισμού δείχνει ότι:

1. Αρχίζοντας από το τέλος, πράγματι ο Μπέιντεν-Πάουελ υπηρετούσε τα συμφέροντα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας σαν αξιωματικός του στρατού της! Το ίδιο ισχύει για οποιονδήποτε υπηρετεί στο στρατό-- εργάζεται για το συμφέρον της χώρας που αυτός ο στρατός υπερασπίζεται. Η Βρετανική Αυτοκρατορία μπορεί να ήταν εκφραστής μιας σκληρής και απάνθρωπης, κάποιες φορές, πολιτικής, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι όλοι οι υπήκοοί της πρέπει να χαρακτηριστούν έτσι. Επίσης, ας σημειωθεί ότι ο Μπέιντεν-Πάουελ αποστρατεύθηκε με το βαθμό του αντιστρατήγου σχεδόν αμέσως μετά την επιστροφή του από το Μέιφκινγκ στη Μεγάλη Βρετανία και αρκετά πριν το σχηματισμό της Προσκοπικής Κίνησης.
2. Πράγματι, μας είναι δύσκολο να γνωρίζουμε με ακρίβεια πότε έγιναν οι πρώτες αναφορές στις πηγές του Προσκοπισμού, τόσο γραπτά όσο και προφορικά. Ένα παράδειγμα, όμως, από το χώρο της επιστήμης μπορεί να δείξει ότι είναι δυνατή μια χρονική καθυστέρηση μεταξύ της "πράξης" και της "θεωρίας", οσοδήποτε μεγάλη: οι άνθρωποι πρώτα έφτιαξαν βαφές, φάρμακα, αρώματα, κρασί, μπύρα κλπ. και πολλούς αιώνες αργότερα έγινε η θεμελίωση της επιστήμης της Χημείας. Έτσι, τίποτε δε μπορεί να αποκλείσει την εκ των υστέρων ανακάλυψη όσων σήμερα γνωρίζουμε ως πηγές του Προσκοπισμού και την εισαγωγή τους στην κατάρτιση των ενηλίκων στελεχών του.
3. Είναι πασίγνωστα τα περί της οργάνωσης των νέων στην Αρχαία Ελλάδα--οι περιπολίες των Αθηνών, οι αγέλες της Σπάρτης ή της Μινωικής Κρήτης κ.ο.κ.. Είναι άραγε τυχαία η σύμπτωση με βασικά χαρακτηριστικά του Προσκοπισμού, όπως το κατ' Ενωμοτίες Σύστημα, την αυτοπειθαρχία ή τηνπροοδευτική ανάληψη μεγαλυτέρων ευθυνών; [1]
4. Πράγματι, η σύλληψη της αρχικής ιδέας του Προσκοπισμού έγινε από έναν στρατιωτικό κατά τη διάρκεια μιας πολιορκίας, τη στιγμή όπου τα περιθώρια γι' αυτόν και για τους άνδρες του αλλά και για την πόλη που υπερασπιζόταν (το Μέιφκινγκ) είχαν στενέψει και υπήρχε άμεση ανάγκη ενισχύσεων. Για το λόγο αυτό χρησιμοποίησε παιδιά αντί για άνδρες στις βοηθητικές υπηρεσίες, ώστε να έχει όλους τους άνδρες του διαθέσιμους. Ήταν λοιπόν επόμενο ο Προσκοπισμός, που γεννήθηκε αρκετά αργότερα, να έχει σημαντικές επιρροές από το στρατιωτικό περιβάλλον της σύλληψής του, επιρροές που γρήγορα εξαλείφθηκαν καθώς ο Προσκοπισμός για τα παιδιά είχε εντελώς διαφορετική αποστολή στον καιρό ειρήνης όπου δημιουργήθηκε, απ' ότι ο Προσκοπισμός του στρατού σε καιρό πολέμου. [3]
5. Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι ο Μπέιντεν-Πάουελ, σαν στρατιωτικός, είχε γνωρίσει πάρα πολλούς νέους ανθρώπους και έτσι μπορούσε να έχει μια έγκυρη άποψη για την κοινωνική κατάσταση της πατρίδας του. Ακριβώς αυτή η εμπειρία του τον οδήγησε στη διατύπωση της Υπόσχεσης και του Νόμου, δηλαδή των απλοποιημένων εκφράσεων των Θεμελιωδών Αρχών του Προσκοπισμού, και αυτή η άποψη περί της κατάστασης της κοινωνίας της εποχής του ήταν, αν μπορεί να λεχθεί έτσι, η αφορμή για τη γέννηση του Προσκοπισμού για παιδιά. Αυτή η άποψη του Ιδρυτή βρίσκεται καταγεγραμμένη πολύ παραστατικά στο βιβλίο του "Οδηγίαι δια τους Αρχηγούς Ομάδων Προσκόπων".

Προέλευση και σημασία της λέξης "Πρόσκοπος"
"πρόσκοπος Υπό την ευρείαν έννοιαν ο προνοών, προβλέπων. Ο προπορευόμενος προς ανίχνευσιν. [...]"
Η παραπάνω αναφορά από το Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό "Ήλιου" δεν είναι ασφαλώς η μοναδική που να δείχνει τη σημασία της λέξης. Ο ίδιος ο Ιδρυτής στο βιβλίο του "Προσκοπισμός δια Παιδιά" αναφέρει:
"Όπως γνωρίζετε, ο ανιχνευτής ή Πρόσκοπος είναι κατά κανόνα ένας στρατιώτης διαλεγμένος δια την επιτηδειότητά του και το θάρρος του να προχωρήση εμπρός από τον πολεμούντα στρατόν δια να ανακαλύψη πού είναι ο εχθρός και να αναφέρη εις τον Διοικητήν πάν σχετικόν.
"Αλλά, παραλλήλως προς τους Προσκόπους του Στρατού, υπάρχουν επίσης και Πρόσκοποι της Ειρήνης, δηλ. άνθρωποι εν καιρώ ειρήνης εκτελούν έργα που απαιτούν προσόντα του ιδίου είδους. Τέτοιοι είναι οι άνθρωποι που ζουν εις τα σύνορα κάθε Κράτους. [...]" [4]
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Καθώς ο εμπνευστής και οι πρώτοι εφαρμοστές του Προσκοπισμού ήταν Βρετανοί, είναι χρήσιμη η αναφορά στη λέξη “scout” (σκάουτ) η οποία στα διάφορα λεξικά ερμηνεύεται γενικότερα ως "ανιχνευτής" και το ρήμα “scout” ως "ανιχνεύω, εξερευνώ για πληροφορίες". Οι διάφοροι κυνηγοί ταλέντων αποκαλούνται “scouts”, αλλά και οι προπονητές ή άλλοι αθλητικοί παράγοντες που παρακολουθούν αγώνες υποψηφίων αντιπάλων εκτελούν ανίχνευση (“they scout”). Σήμερα, η διάκριση ανάμεσα σ' αυτήν την ερμηνεία και στην ιδιότητα του μέλους της γνωστής Κίνησης Νέων γίνεται θέτοντας κεφαλαίο το αρχικό γράμμα στη δεύτερη περίπτωση (“Scout”=Πρόσκοπος).
Διαβάζοντας προσεκτικά όσα γράφει ο Ιδρυτής στο "Προσκοπισμός δια Παιδιά" γίνεται γρήγορα κατανοητό ότι δίνει μεγάλη έμφαση στην οξύνοια και στην παρατηρητικότητα των Προσκόπων. Η ιστορία του Κιμ παρατίθεται στην αρχή του βιβλίου ενώ ένα ολόκληρο κεφάλαιο αφιερώνεται στην ιχνηλασία. Επίσης, σε ολόκληρο το βιβλίο γίνονται συχνές αναφορές σε περιπτώσεις εξερευνητών, αστυνομικών αλλά και σε μικρές ιστορίες όπου ο κοινός παρονομαστής είναι η παρατήρηση και εξαγωγή συμπερασμάτων. Αξίζει στο σημείο αυτό να αναφερθεί ότι η Γερμανική ερμηνεία της λέξης "Πρόσκοπος" είναι Pfadfinder (ιχνηλάτης).
Η ιστορία για τη ζωή ενός οργανισμού έχει την ίδια σημασία με τον καθρέφτη στο αυτοκίνητο. Για να οδηγήσει κανείς ένα αυτοκίνητο με ασφάλεια χρειάζεται να τον κοιτά πότε-πότε. Έτσι και εδώ, ένα φευγαλέο κοίταγμα στην ιστορία του Προσκοπισμού μπορεί να βοηθήσει στην εμπνευσμένη εφαρμογή του Προσκοπικού Προγράμματος. Σε μια εποχή όπου για όλα υπάρχει μια "έξυπνη" (;) μηχανή που δίνει λύσεις κι απαντήσεις, όπου η όραση αμβλύνεται σιγά-σιγά από την ακτινοβολία της οθόνης της τηλεόρασης και του υπολογιστή, όπου η ικανότητα της εύκολης και γρήγορης κατανόησης νέων πληροφοριών και μετατροπής τους σε γνώσεις αποκτά ζωτική, θα έλεγε κανείς, σημασία, το Προσκοπικό Πρόγραμμα μπορεί και πρέπει να δίνει εναλλακτικές λύσεις στην, ακούσια ή ηθελημένη, επιβολή πνευματικής μυωπίας. Και η δυνατότητα γι' αυτό υπάρχει ακόμη, ζωντανή μέσα στη διαχρονικότητα του Προσκοπισμού.
Επίσης, η σημασία της λέξης "Πρόσκοπος" δείχνει και κάτι άλλο που συχνά παραγνωρίζεται από όλους μας κατά την εφαρμογή του Προσκοπικού Προγράμματος. Όποτε είναι δυνατό, οι Προσκοπικές δραστηριότητες πρέπει να πραγματοποιούνται στην ύπαιθρο, κοντά στη φύση, καθ’ όσον αυτή προσφέρει το ιδεώδες περιβάλλον στο οποίο μπορεί να συντελεστεί η αρμονική και ολοκληρωμένη ανάπτυξη των νέων. [5] Με άλλα λόγια, η ζωή στην ύπαιθρο είναι προϋπόθεση επιτυχίας του Προγράμματος και όχι αυτοσκοπός του. Είναι λοιπόν κρίμα να χάνεται τόσος χρόνος για πολύπλοκες ή βαρετές δραστηριότητες με αποκλειστικό σκοπό αυτό που πολλοί εννοούν ως Προσκοπική Τεχνική (σκαπανική, τοπογραφία, διανυκτέρευση στην ύπαιθρο, ορεινή πεζοπορεία, κωπηλασία κλπ.) και που δυστυχώς το παρέχουν στα παιδιά και τους νέους των Τμημάτων τους υπό μορφήν μαθήματος. Η σημασία της λέξης "Πρόσκοπος" δείχνει ξεκάθαρα πως μεγαλύτερη σημασία έχει να μάθει το παιδί και ο νέος να σκέφτεται γρήγορα, σωστά και αποτελεσματικά ώστε να μπορεί να "δει πριν από τους άλλους" (πρόσκοπος<προ+σκοπέω-ώ) και να εξασκείται σ' αυτό στην πράξη εκπαιδεύοντας τον εαυτό του, παρά να γίνει ένας καλός εκτελεστής έτοιμων οδηγιών.

Αναφορές
[1] Σώμα Ελλήνων Προσκόπων, 46η Σχολή Δ.Δ. Βαθμοφόρων Προσκόπων - εκπαιδευτικές σημειώσεις, Περδικόβρυση Παρνασσού, 1997
[2] Η εφημερίδα "Επενδυτής" είχε δημοσιεύσει στο παρελθόν ένα πρωτοσέλιδο άρθρο όπου διατυπώνονταν αυτοί οι ισχυρισμοί για τον Μπέιντεν-Πάουελ. Δυστυχώς το κείμενο αυτό δεν ήταν διαθέσιμο κατά τη συγγραφή του παρόντος ώστε να παρατεθούν αποσπάσματα, αλλά το περιεχόμενό του είναι εν γνώσει του συγγραφέα.
[3] Μπέιντεν-Πάουελ, λόρδος του Γκίλγουελ, Προσκοπισμός δια παιδιά, τεύχος πρώτον, Σώμα Ελλήνων Προσκόπων, Αθήνα, 1948, σελ. 27-33
[4] ό.π., σελ. 27. Πρβλ. και: Σώμα Ελλήνων Προσκόπων, Εγκόλπιο Προσκοπικών Τάξεων, Β΄ έκδοση, Αθήνα, 1981, σελ. 6-8
[5] Σώμα Ελλήνων Προσκόπων, Θεμελιώδεις Αρχές του Προσκοπισμού, μτφ. Χρ. Μ. Λυγερός (από Elements for a Scout Programme, Μέρος Ι, κεφ. 1, Παγκόσμιο Προσκοπικό Γραφείο), Αθήνα, 1991

Δημιουργήθηκε στις 11/10/2000 00:04
©2000 Γιώργος Μεταξάς

Πλοηγός
Περιοδική έκδοση Προσκοπικών θεμάτων
Εκδότης-Υπεύθυνος σύμφωνα με το Νόμο:
Γεώργιος Μεταξάς
Ταχυδρομική διεύθυνση:
Περιοδικό "Πλοηγός"
Διον. Μυλωνά 4
546 36  Θεσσαλονίκη
Τηλ. & Fax: 031-960376
e-mail: gmetaxas@egnatia.ee.auth.gr

Η σύνταξη του περιοδικού δέχεται ευχαρίστως επιστολές, άρθρα και συνεργασίες. Τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν τις απόψεις των υπογραφόντων. Σε κάθε περίπτωση οι εκφραζόμενες απόψεις δεν αποτελούν απαραίτητα επίσημη πολιτική του Σώματος Ελλήνων Προσκόπων ή οποιασδήποτε άλλης Προσκοπικής Οργάνωσης.